Mihailo Milovanović- najpoznatiji slikar srpske vojske

Legat slikara Mihaila Milovanovića (Gostinica kod Užica, 1879 – Užice, 1941) otvoren je u oktobru 2003. godine u Narodnom muzeju Užice. Legat čuva zaostavštinu prvog akademski školovanog slikara iz užičkog kraja, slikara srpske vojske u ratovima 1912–1918, umetnika u čijem su se stvaralaštvu ogledali dominatni pravci srpskog slikarstva prve polovine prošlog veka i istaknutog autora memorijalne skulpture međuratnog perioda. On je izučavao i kamenorezački zanat pa je bio i dobar  vajar. Pored  brojnih spomenika njegova delo je i spomenik na Кrfu, podignut u slavu palih boraca Drinske divizije.

Milovanović je i posle toliko godina najpoznatiji slikar srpske vojske u ratnom periodu 1912-1918. Zbog njegove ratne slave, ostali deo njegovog stvaralaštva ostao je manje primetan u javnosti, ali ne i u stručnim krugovima.

Među najboljim Mihailovim slikama su portreti vojvoda i generala, koje je on radio za Vojno ministarstvo po porudžbini. Pored toga što su dokumentarno svedočanstvo rata, one su izvanredne likovne studije.

Mihailo Milovanović je najznačajniji užički umetnik, a vreme će, prema mišljenju Katarine Dogandžić- Mićunović, istoričarke umetnosti u užičkom Muzeju pokazati još velikih slikara ali će Milovanović svakako ostati prvi. Ostavio je ogroman broj dela, a Legat u užičkom muzeju renutno ima oko 30 slika. Naša sagovornica očekuje da će taj broj biti znatno veći.

Podsećamo da je inicijativa za otvaranje Legata potekla od umetnikovog sina Momčila Milovanovića (Užice, 1924 – Beograd, 2004), koji je decenijama sakupljao očeve slike. 2003. godine deo umetničke zaostavštine je predao Narodnom muzeju Užice. Osim slika u Legatu se nalaze i predmeti koji svedoče o životu slikara i njegove porodice. Umetnički fond Legata upotpunjen je slikama iz Umetničke zbirke Narodnog muzeja Užice, kao i poklonima i otkupom od pojedinaca i institucija.

Ratni portreti Mihaila Milovanovića

Među najboljim slikama Mihaila Milovanovića su portreti vojvoda i generala, koje je on radio za Vojno ministarstvo po porudžbini i koje predstavljaju dokumentarno svedočanstvo rata. On je autor čuvenih portreta srpskih vojvoda Radomira Putnika, Živojina Mišića, Stepe Stepanovića i Petra Bojovića, kao i kralja Petra I Karađorđevića i regenta Aleksandra Karađorđevića. Sagovornica našeg portala Katarina Dogandžić- Mićunović kaže da su u pozadinama slika savršene male studije rađene modernim likovnim jezikom, pa se na jednom portretu nalazi mnogo toga i mnogo više detalja od samog portretisanog lika.

Slikarov opus čini oko 150 sačuvanih slika, dok su neke stradale u ratovima. Njagove slike sa ratnom tematikom su izložene u Vojnom muzeju, u Muzeju grada Beograda, ali i u Muzeju savremene umetnosti i Narodnom muzeju u Beogradu, zatim u Muzeju u Valjevu, ali i u Muzeju Matice srpske u Novom Sadu, u užičkom muzeju kao i u  privatnim kolekcijama.

Jedna od najautentičnijih svakako je ulje na platnu u dimenziji 100x 150 cm koje je izloženo u Narodnom muzeju u Užicu  Boj na Krstacu na kojoj se uočava lik generala Ivana Pavlovća. Lik generala simbolizuje dostojanstvo njegovog položaja, odlučnost i vojnička čvrstina.

Govoreći o ovoj slici naša sagovornica podseća da je u okviru Kolubarske bitke 1914. godine, boj na Krstacu iznad Požege (22. novembra po starom kalendaru) 5. decembra, bio odlučujući za oslobođenje užičkog kraja u prvoj godini Velikog rata. Užička brigada u sastavu Užičke vojske odigrala je ključnu ulogu u tom boju.

Četvrtog decembra uveče komandant Užičke brigade pukovnik Ivan Pavlović primio je naređenje od komandanta Užičke vojske da napadom preko Crne stene, uz sadejstvo artiljerije, zauzme položaje na desnoj obali Morave, frontom prema Požegi i Guglju.

Portret Prote Milana Đurića koji je jedan od  istaknutih ličnosti užičkog kraja, sveštenik, dugogodišnji narodni poslanik, učesnik oslobodilačkih ratova, humanitarac i borac za nacionalne i društvene ciljeve nastao je 1920. godine.

Portret prote Đurića rađen je na osnovu fotografije koju je Mihailo dobio od protinog sina prof. dr. Dragiše Đurića.

Njegov porter se nalazio u kafani umetnikovog brata Zdravka pa su boje primile garež peći. Osim poljskih radova i crkve u pozadini, autentično je prikazan njegov markantan lik koji zrači mudrošću i iskustvom.

Portret Mališe Atanackovića  je još jedan iz serijala rađenog 1920. godine, takođe na osnovu sačuvane fotografije, jer je on preminuo maja 1919. godine. Duboko u pozadini ove slike se vidi užička hidrocentrala, najstarija hidrocentrala po Teslinim principima na Balkanu za koju je pored prve fabrike, i mnoge druge razvojne iskorake upravo zaslužan Atanacković.

Ulje na platnu dimenzija 101×90 cm koje je izloženo u Legatu Mihaila Milovanovića, na prvi pogled je uočljivo građansko dostojanstvo  kojim je zračio.

Podsećamo, Mihailo Milovanović jedan je od osnivača Udruženja likovnih umetnika Srbije kao i jedan od utemeljivača Udruženja Užičana u Beogradu. Nosilac je Albanske spomenice, Ordena svetog Save i Ordena Jugoslovenske krune III stepena. Više od 60 godina nakon njegove smrti, odlukom Okružnog suda u Užicu, Milovanović je rehabilitovan.

Slike Mihaila Milovanovića su se sve češće pojavljivale na tematskim i specijalizovanim izložbama u Beogradu, Vizbadenu, Ljubljani, Novom Sadu, u “Umetničkoj baštini Srba” u Moskvi i Lenjingradu, u galerijama Cvijeta Zuzorić, Narodnog i Vojnog muzeja u Beogradu. U Užicu je 1998. godine  izašao i umetnikov roman Lendina vodenica.

Prvu monografsku studiju o njemu objavila je u Užičkom zborniku 1993. godine mr Gordana Lazić, a Đorđe Pilčević 1998. obimnu knjigu. Radio-televizija Srbije prikazala je 1999. godine kraći dokumentarni film Miodraga Jovanovića o Ženskom aktu. Mihailu Milovanović je podignuta je spomen-bista u centru Užica. 2003. godine Narodni muzej u Užicu je posvetio Legat ovom umetniku.

Inače. u ovom peripodu Mihailo Milovanović je uradi i portret brata Zdravka (sa šubarom), ratnog invalida, solunca, koji je na Kajmakčalanu od bugarske granate izgubio desnu nogu. Njegov portret nalazi se u privatnom vlasništvu Mladena Milovanovića iz Beograda i bila je ustupljena Narodnom muzeju u Užicu za izložbu  „Boje vremena – Mihailo Milovanović (1879–1941), portretista u ratu i u miru“ koju je naša sagovornica pripremila povodom Dana grada Užica u oktobru 2024. godine. Tada je Užice nosilo titulu Grada kulture, a bilo je i 145 godina od rođenja Mihaila Milovanovića- najznačajnijeg slikara koje Užice ima do sada.

Autori korišćenih fotografija—Sreten Vuković (Narodni muzej Užice) i Biljana Kuzmanović

Tekst je deo projekta “Priče o likovima sa platna Mihaila Milovanovića” koji je sufinansiran sredstvima grada Užica kroz projekte u oblasi kulture. Stavovi izneti u podržanom projektu nužno ne izražavaju stavove grada Užica.