Portreti Mihaila Milovanovića- izuzetnost psihološke karakteristike
Legat slikara Mihaila Milovanovića (Gostinica kod Užica, 1879 – Užice, 1941) otvoren je u oktobru 2003. godine u Narodnom muzeju Užice. Legat čuva zaostavštinu prvog akademski školovanog slikara iz užičkog kraja, slikara srpske vojske u ratovima 1912–1918, umetnika u čijem su se stvaralaštvu ogledali dominatni pravci srpskog slikarstva prve polovine prošlog veka i istaknutog autora memorijalne skulpture međuratnog perioda.
Zaostavštinu čine fotografije i arhivska građa vezani za život i stvaralaštvo umetnika, Milovanovićevi literarni spisi, knjige i predmeti iz doma Milovanovića, što čini preko 500 muzealija i 36 slika, ističe za naš portal Katarina Dogandžić Mićunović, istoričarka umetnosti u užičkom Muzeju.
Ona je podsetila da je inicijativa za otvaranje Legata potekla od umetnikovog sina Momčila Milovanovića (Užice, 1924 – Beograd, 2004), koji je decenijama sakupljao slike svog oca, i 2003. godine deo umetničke zaostavštine predao Narodnom muzeju Užice, zajedno sa predmetima koji svedoče o životu slikara i njegove porodice. Umetnički fond Legata upotpunjen je slikama iz Umetničke zbirke Narodnog muzeja Užice, kao i poklonima i otkupom od pojedinaca i institucija.
Otvaranje Legata predstavljalo je ključni događaj na putu političke rehabilitacije i umetničke reafirmacije Mihaila Milovanovića, neosnovano optuženog i pogubljenog na početku Drugog svetskog rata.
U nameri ispravljanja istorijske nepravde nanete slikaru nedužno stradalom 1941, a proglašenim narodnim neprijateljem po završetku rata, 1945, 2007. godine, a po zahtevu Đorđa Pilčevića, publiciste iz Užica, doneto je sudsko rešenje o njegovoj rehabilitaciji.
Fond slika Legata, kojih je 2003. godine bilo 17, vremenom se uvećavao, pretežno otkupom. Stoga je prostor Legata rekonstruisan, da bi početkom 2020. godine bila otvorena nova postavka u kojoj se danas nalaze 34, od ukupno 36 slika koliko ih Legat poseduje.
Ovome treba dodati da je tek krajem prošlog i početkom ovog veka učinjena značajna reafirmacija Milovanovićeve umetnosti, a 2007. godine Opštinski sud u Užicu doneo je Rešenje kojim je umetnik politički rehabilitovan. Najveće zasluge za to pripadaju istoričarki umetnosti Gordani Lazić i Miodragu Jovanoviću, kao i knjževniku Ljubomiru Simoviću i novinaru i publicisti Đorđu Pilčeviću.
Kulturno-istrijski značaj Legata je izuzetan, s obzirom da je u periodu između dva svetska rata umetnički život u Užicu bio veoma skroman, a fondovi Legata svedoče da je u našoj sredini u to vreme bio prisutan umetnik koji je postigao visoke slikarske domete.
Na pitanje kakav je turistički značaj Legata naša sagovornica kaže da ne zna tačno, s obzirom da nije primetila da je promovisan od strane institucija koje se bave turizmom.
Portretista Mihailo Milovanović
Več na ranim radovima može se uočiti umeće slikanja portreta shvaćenih na tradicionalan način. To podrazumeva poznavanje anatomije, dobar crtež i osećaj za modelovanje. Shvatajući sve to kod Milovanovićih portreta je primetna izuzetnost u psihološkim karakteristikama modela koje je slikao.
Tako se na portretu umetnikove majke Nikolije – Baba Kola lako može uočiti smirenost i spokoj koje je umetnik prikazao, ali istovremeno i umor žene koja je kao mlada ostala udovica i morala da radi teške seoske poslove.
Mihailu Milovanoviću su članovi porodice i bliski prijatelji bili posebna inspiracija za slikanje.
Umetnikova deca Mara i Momčilo, slika koja je nastala 1931. godine – slikar je ovde fokusiran pretežno na pitanja likovnog jezika; možda je ovaj dvojni portret, od svih u najmanjoj meri prodro u karakter likova.
Na slici na kojoj je umetnik sa porodicom iz 1934. godine evidentna je porodična bliskost supruga Miahila i supruge Vale kao i njihove dece, kćerke Mare i sina Mihaila. Likovi su okruženi motivima koji prema navodima istoričara umetnosti, nose značenje porodičnog sklada i ljubavi. Pored toga, paleta i četkice u rukama umetnika, dočaravaju i njegovu ljubav prema umetničkom pozivu.
Portret Nade Bajić, prijateljice porodice Milovanović u raskošnim tonovima crvene haljine nastao je 1930. godine. Predstavljena je u maniru bliskom konstruktivizmu.
Iz 30-tih godina prošlog veka je i Milovanović portret Ane Penkertove koji odiše spokojstvom i stabilnošću. Ana Penkertovaje iz Praga i bila je rođaka Milovanovićeve supruge Vale Salaškove, koje je takođe Čehinje. Pretpostavlja se da je nastala upravo u Pragu i predstavlja prvu sliku Mihaila Milovanovića koja je vraćena iz inostranstva u Srbiju. Od maja 2013. godine ovaj portret koji je otkupljen od jedne porodice iz Češke, zahvaljujućima sredstvima užičkog zadužbinara, Vojislava Lala Stefanovića nalazi se u užičkom muzeju, podsetila je Katarina Mićunović.
Portret Zdenke Civišove – zrači snagom mladosti i vitalitetom. Naša sagovornica smatra da je ovo delo ostalo nedovršeno, što se može uočiti po Zdenkinim rukama.
Svi porteti prikazani u ovom tekstu mogu se pogledati u Legatu Mihaila Milovanovića u Narodnom muzeju u Užicu.
Ovome svakako treba dodati da je 2004. godine Narodnom muzeju Užice za formiranje i muzeološku prezentaciju Legata slikara Mihaila Milovanovića dodeljena nagrada Muzejskog društva Srbije „Mihajlo Valtrović za izuzetna ostavrenja u oblasti muzejske delatnosti“, čime je potvrđen značaj Milovanovićevog dela u srpskoj umetnosti prve polovine XX veka.
Inače, ova nagrada je ustanovljena u čast Mihaila Valtrovića, arheologa, kulturnog radnika, profesora univerziteta i akademika. Dodeljuje se ustanovama i pojedincima koji su svojim radom dali izuzetan doprinos razvoju i promociji muzejske struke.
Korišćene fotografije u tekstu—Sreten Vuković (Narodni muzej Užice)
Tekst je deo projekta “Priče o likovima sa platna Mihaila Milovanovića” koji je sufinansiran sredstvima grada Užica kroz projekte u oblasi kulture. Stavovi izneti u podržanom projektu nužno ne izražavaju stavove grada Užica.
